गौर, रौतहट – प्रतिनिधिसभा निर्वाचनको मिति फागुन २१ नजिकिँदै गर्दा मधेस प्रदेशको दक्षिणी जिल्ला रौतहट फेरि अशान्त बनेको छ। सदरमुकाम गौरमा दुई सम्प्रदायबीचको झडपले सामाजिक सद्भाव खलबलिएको छ भने स्थानीय प्रशासनले अनिश्चितकालीन कर्फ्यू लगाएर स्थिति नियन्त्रणमा लिने प्रयास गरिरहेको छ। रौतहटको इतिहास हेर्दा साम्प्रदायिक हिंसा पटक–पटक दोहोरिने गरेको देखिन्छ। खुला सीमा, राजनीतिक प्रतिस्पर्धा, सामाजिक सञ्जालको दुरुपयोग र स्थानीय नेतृत्वको उक्साहटले यस्ता घटनालाई बारम्बार निम्त्याइरहेको विश्लेषकहरू बताउँछन्।

बिहेको बाजाबाट सुरु भएको हिंसा

फागुन ७ गते राति गौर नगरपालिका–६, सवगढामा मस्जिद नजिक बिहेको जन्तीले बाजा बजाएको निहुँमा दुई सम्प्रदायबीच झडप सुरु भएको थियो। बौधिमाई नगरपालिका–९, सरमुजवाबाट सत्यनारायण साहकी छोरीको जन्ती सवगढातर्फ जाँदै गर्दा मुस्लिम समुदायका सदस्यहरूले बाजा बजाउन रोकेपछि विवाद चर्कियो। यो सानो विवादले चाँडै हिंसात्मक रूप लिंदा दुवै पक्षका ६ जना घाइते भए।

घाइते हुनेहरूमा सवगढाकी ४५ वर्षीया सदिया खातुन, ४१ वर्षीय भाग्यनारायण साह, २० वर्षीय रवि साह, २० वर्षीय धरमवीर साह, ४० वर्षीय किरीत साह र ४२ वर्षीय गजेन्द्र साह छन्। जिल्ला प्रहरी कार्यालय, रौतहटका प्रवक्ता विष्णु प्रदीप बस्यालका अनुसार सबैको टाउको र खुट्टामा चोट लागेको छ। उनीहरूलाई स्थानीय अस्पतालमा उपचार गराइएको छ।

शुक्रबार साँझ स्थानीय प्रशासनको पहलमा दुवै पक्षबीच ६ बुँदे सहमति भएको थियो। सहमतिमा सामाजिक सद्भाव कायम गर्ने, संयमता अपनाउने र आगामी निर्वाचन सफल पार्ने प्रतिबद्धता थियो। तर यो सहमति लामो समय टिकेन। शनिबार बिहान फेरि ढुंगा हानाहान सुरु भएपछि गौर नगरपालिका क्षेत्रमा अनिश्चितकालीन कर्फ्यू लगाउनुपर्‍यो। प्रमुख जिल्ला अधिकारी दिनेश सागर भुसालले बताएअनुसार सहमति पालन नहुँदा स्थिति बिग्रियो।

प्रहरी प्रवक्ता बस्यालका अनुसार शनिबार बिहान प्रहरीले केही व्यक्तिलाई नियन्त्रणमा लिएपछि ४–५ सय जनाको भिड जम्मा भई झडप सुरु भएको थियो। स्थिति नियन्त्रण गर्न नेपाल प्रहरीका एसपी सीताराम रिजाल र सशस्त्र प्रहरीका एसपी रामहरी अधिकारीको कमान्डमा सुरक्षाकर्मी परिचालन गरियो। यस क्रममा दर्जनौं राउन्ड हवाई फायर र ४० राउन्ड अश्रुग्यास प्रहार गर्नुपर्‍यो। घटनामा दुई प्रहरीसहित ८ जना घाइते भए।

झडपमा केही धार्मिक स्थलमा तोडफोड भयो भने ५ वटा मोटरसाइकल, २ वटा स्कुटर, एउटा स्कार्पियो गाडी र एउटा ई–रिक्सामा आगजनी गरियो। क्षतिको पूर्ण विवरण संकलन भइरहेको प्रहरीले जनाएको छ। कर्फ्यू क्षेत्रमा नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी र नेपाली सेनासमेत परिचालन गरिएको छ।

पक्राउ र अनुसन्धान: राजनीतिक नेताहरू पनि संलग्न?

घटनाको अनुसन्धानमा प्रहरीले अहिलेसम्म २३ जनालाई नियन्त्रणमा लिएको छ। पक्राउ पर्नेहरूमा जनमत पार्टीका नेता शेख जमसेद र गौर वडा नम्बर ६ का अध्यक्ष अवधबिहारी तेली पनि छन्। उनीहरूमाथि दंगा भड्काएको आरोप छ। प्रहरीले घटनाको थप अनुसन्धान गरिरहेको छ।

रौतहटमा साम्प्रदायिक हिंसाको इतिहास

रौतहट जिल्ला तराई क्षेत्रमा पर्ने गरिब र सीमावर्ती जिल्ला हो, जसमा हिन्दु र मुस्लिम समुदायको मिश्रित बसोबास छ। यो जिल्लामा साम्प्रदायिक हिंसा पटक–पटक दोहोरिने गरेको छ। धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक कार्यक्रम र सानातिना विवादलाई लिएर हिंसा भड्किने गरेको इतिहास छ। केही प्रमुख घटनाहरू यस्ता छन् ।

• माघ १२, २०८२ : परोहा नगरपालिका–९, रामपुर खापमा सरस्वती पूजाको मूर्ति विसर्जन गर्ने क्रममा हिन्दु र मुस्लिम युवाहरूबीच हिंसा भड्कियो। पुलिसले दर्जनौं राउन्ड हवाई फायर र अश्रुग्यास प्रहार गरेर स्थिति नियन्त्रण गरेको थियो। यस घटनामा धेरै घाइते भए र सवारीसाधनमा तोडफोड भयो। यो घटना रौतहटमा साम्प्रदायिक तनावको पछिल्लो उदाहरण थियो, जसले बिरगञ्जसम्म प्रभाव पारेको थियो।
• २०८० फागुन ५ : ईशनाथ नगरपालिका–७, घिउरा टोलमा सरस्वती देवीको मूर्ति सेलाउने विषयमा झडप भयो। डिजे बाजा बजाएको निहुँमा अर्को पक्षले अवरोध गरेपछि हिंसा भड्कियो। कम्तीमा ६ जना घाइते भए र स्थानीय प्रशासनले अनिश्चितकालीन कर्फ्यू लगाउनुपर्‍यो। यो घटना पनि परोहा क्षेत्रसँग जोडिएको थियो, जसले जिल्लामा तनाव फैलाएको थियो।
• २०७६ भदौ २६ : राजपुर नगरपालिका–६, कुडियामा मुस्लिम समुदायले दाहा मनाउने क्रममा दुई पक्षबीच झडप भयो। छठ पूजा गर्न बनाइएको सिरिसोता भत्काइदिएपछि हिंसा चर्कियो। प्रहरीले ६ राउन्ड हवाई फायर गरेर स्थिति नियन्त्रण गरेको थियो।
• २०७५ असोज १० : गरुडा नगरपालिका–९, रघुनाथपुरको श्रीपुरमा शव जलाउने विषयमा दुई समूहबीच झडप हुँदा ५ प्रहरीसहित १७ जना घाइते भए। झण्डै दुई घण्टासम्म चलेको झडपमा दुवै पक्षबाट तोडफोड भयो।

यी घटनाहरूबाहेक, २०६४ मा तराई आन्दोलनका क्रममा पनि रौतहटमा हिंसात्मक प्रदर्शन भएका थिए। त्यतिबेला गौरमा हेलिकोप्टर अवतरण रोक्ने प्रयासमा प्रहरी र प्रदर्शनकारीबीच झडप भएको थियो, जसमा सशस्त्र प्रहरीले घरहरूमा प्रवेश गरेर नागरिकहरूलाई कुटपिट गरेको आरोप लागेको थियो। यस्तै, २०१९ मा विभिन्न चाडपर्वका अवसरमा पनि सानातिना विवादले हिंसात्मक रूप लिएका थिए।

रौतहटमा यस्ता घटनाहरू दोहोरिनुको पछाडि जिल्लाको सामाजिक–आर्थिक स्थिति पनि जिम्मेवार छ। नेपालकै गरिब जिल्लामध्ये एक रौतहटमा बेरोजगारी, अशिक्षा र गरीबी उच्च छ। भारतसँगको खुला सीमाले तस्करी र अपराध बढाएको छ भने चुनावी मौसममा राजनीतिक दलहरूले मतका लागि साम्प्रदायिक भावना उचाल्ने गरेको आरोप लाग्छ। सामाजिक सञ्जालमा फैलिने अफवाह र अपुष्ट सूचनाले पनि विवादलाई चर्काउने गरेको छ।

किन दोहोरिन्छन् यस्ता घटना?

रौतहटका सहायक प्रमुख जिल्ला अधिकारी जितेन्द्र यादवले भने, “राजनीतिक भन्दा पनि समाजमा रहेका केही उच्छृंखल व्यक्तिहरूको उक्साहटमा दुई समुदायबीच झडप हुने अवस्था दोहोरिइरहेको हो। यसमा त प्रशासनले के गर्न सक्छ र! समाजका अगुवा तथा स्थानीय नेताहरूले अग्रसरता लिई सद्भाव र भाइचारको माहोल बनाए मात्र विवाद अन्त्य हुनेछ।”

सामाजिक विश्लेषकहरूका अनुसार, रौतहटमा साम्प्रदायिक हिंसाको जड स्थानीय स्तरको असमझदारी र संवादको अभाव हो। नेपालको तराई क्षेत्रमा हिन्दु–मुस्लिम तनावका घटनाहरू बढ्दै गएका छन्, जसमा २०२४–२०२५ मा सरस्वती पूजा, राम नवमी र दुर्गा पूजाका अवसरमा हिंसा भएका थिए। यस्ता घटनाले चुनावी माहोललाई थप जटिल बनाउँछन्, किनकि राजनीतिक दलहरूले मतका लागि धार्मिक भावना उचाल्ने गरेको आरोप लाग्छ।

निर्वाचनअघि सद्भावको आवश्यकता

निर्वाचनको मुखमा यस्ता घटनाले जिल्लाको शान्ति–सुरक्षा चुनौतीपूर्ण बनेको छ। सुरक्षा कडा पारेर तत्कालीन रूपमा द्वन्द्व मत्थर पार्न सकिए पनि दीर्घकालीन समाधानका लागि आपसी संवाद, धार्मिक सहिष्णुता र न्याय आवश्यक छ। स्थानीय नागरिक समाज, धार्मिक अगुवा, राजनीतिक नेता र राज्य संयन्त्र सबैले मिलेर सद्भाव कायम गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। अन्यथा, रौतहट जस्ता जिल्लामा साम्प्रदायिक हिंसा बारम्बार दोहोरिने खतरा रहन्छ।