आर्क्टिकमा चीन–रुस जोडी, युरोपको चिन्ता र विश्व अर्थतन्त्रको नयाँ केन्द्र !

काठमाडौं, ८ माघ : अहिले विश्व भूराजनीतिको सबैभन्दा तातो विषय बनेको छ: ग्रीनल्यान्ड। डेन्मार्कको स्वशासित भूभाग भए पनि यो विशाल टापु (१६ लाख ५० हजार वर्ग किलोमिटर) मा अमेरिकाले ‘कब्जा’ गर्ने चर्चा चर्को छ। स्विट्जरल्यान्डको डाभोसमा चलिरहेको विश्व आर्थिक मञ्च (World Economic Forum) मा आर्थिक समृद्धिभन्दा बढी बहस ग्रीनल्यान्डकै भइरहेको छ – अमेरिकाले बल प्रयोग गरेर वा कर बढाएर युरोपेली देशहरूमाथि दबाब दिएर यो क्षेत्र आफ्नो बनाउने हो त ?

किन यति महत्वपूर्ण छ ग्रीनल्यान्ड ?

• खनिज सम्पदाको खजाना: ग्रीनल्यान्डमा ११ सयभन्दा बढी खनिज पदार्थका भण्डार छन् – युरेनियम, आइरन, ग्राफाइट, लिथियम, तेल, ग्यास, जिङ्क, गोल्ड, टंगस्टन, टाइटेनियम, भ्यानेडियम, प्यालेडियम आदि।
• दुर्लभ पृथ्वी तत्व (Rare Earth Elements – REEs): उच्च प्रविधिका लागि आवश्यक जर्मेनियम र ग्यालियम जस्ता तत्वहरूको ठूलो भण्डार। चीनले हाल संसारको ९८% ग्यालियम र ६७% जर्मेनियम उत्पादन गर्छ – यो एकाधिकार तोड्ने ठूलो अवसर।
• आर्क्टिकको सामरिक महत्व: ग्लोबल वार्मिङले आर्क्टिकको बरफ पग्लिँदा नयाँ समुद्री बाटो (Northern Sea Route) खुल्दैछ। यसले युरोप–एसिया यात्रालाई २ हप्ता छोटो बनाउँछ र ढुवानी खर्च आधा घटाउँछ। जोसले यो क्षेत्र नियन्त्रण गर्छ, उसले आगामी दशकहरूमा विश्व अर्थतन्त्रमा दबदबा कायम राख्न सक्छ।

अमेरिकाको ‘ग्रीनल्यान्ड प्रोजेक्ट’ – ट्रम्पको पुरानो सपना फेरि ब्यूँतियो ? डोनाल्ड ट्रम्पले सन् २०१९ मा ग्रीनल्यान्ड किन्ने प्रस्ताव राखेका थिए। अहिले फेरि अमेरिकी नीति निर्माताहरूले यो क्षेत्रलाई ‘रणनीतिक आवश्यकता’ ठानेका छन्। तर बल प्रयोग वा आर्थिक दबाब (युरोपेली सामानमा कर बढाउने) मार्फत डेन्मार्कमाथि दबाब दिने चर्चा चर्को छ। यदि अमेरिकाले ग्रीनल्यान्ड कब्जा गर्‍यो भने:

• नाटो (NATO) मा अमेरिका–युरोपबीचको ७५ वर्ष पुरानो साझेदारीमा दरार आउन सक्छ।
• डेन्मार्कसँगको सम्बन्ध बिग्रिन्छ।
• युरोपेली देशहरूले अमेरिकालाई ‘साम्राज्यवादी’ आरोप लगाउन सक्छन्।

चीन–रुसको आर्क्टिक खेल आर्क्टिक क्षेत्रको आधाभन्दा बढी रुसको नियन्त्रणमा छ। चीनले सन् २०१८ मा आफूलाई ‘Near-Arctic State’ घोषणा गरेर ‘Polar Silk Road Initiative’ ल्यायो। सन् २०२४ मा रुससँग ‘Joint Patrol in the Arctic’ सुरु गरेर दुवै देशले क्षेत्रमा सहकार्य बढाएका छन्। अमेरिका पछाडि परेको महसुस गर्दै ग्रीनल्यान्डलाई ‘काउन्टर’ बनाउन खोजिरहेको विश्लेषकहरू बताउँछन्।

वातावरणीय जोखिम र दीर्घकालीन असर ग्लोबल वार्मिङले आर्क्टिकको बरफ द्रुत गतिमा पग्लिरहेको छ। यसले समुद्री सतह बढाउँछ, जलवायु परिवर्तन तीव्र बनाउँछ र लाखौं वर्ष पुरानो बरफ पग्लिँदा नयाँ समस्या थपिन्छ। तर आर्थिक र सामरिक लाभले गर्दा यो क्षेत्रमा प्रतिस्पर्धा तीव्र छ।

नेपालको सन्दर्भमा के सान्दर्भिक ? नेपाल हिमालको देश भए पनि आर्क्टिकको पग्लने बरफले हाम्रो हिमाली क्षेत्रमा पनि प्रभाव पार्छ – हिमनदी पग्लने गति बढ्छ, बाढी–पहिरो बढ्छ, जलवायु परिवर्तनले कृषि र पर्यटनमा असर गर्छ। साथै, विश्व अर्थतन्त्रमा आर्क्टिकको नयाँ बाटोले नेपालको व्यापारिक मार्ग (चीन र भारतसँग) मा पनि असर पर्न सक्छ।

निष्कर्ष: ग्रीनल्यान्ड अब केवल ‘आइस आइल्यान्ड’ होइन – यो विश्वको आगामी दशकको आर्थिक र सामरिक ‘गेम चेन्जर’ बन्दैछ। अमेरिका, चीन, रुस र युरोपबीचको यो प्रतिस्पर्धाले विश्व व्यवस्थालाई कता लैजान्छ ? डाभोसको बहसले यो प्रश्नको जवाफ खोजिरहेको छ।