काठमाडौं : बौद्धनाथ स्तूप जस्तो विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत धार्मिक स्थलको प्रमुख पद ‘चिनियाँ लामा’ मा रहेका भूपति बज्र लामालाई गुठी संस्थानले पदमुक्त गरेको छ । यो निर्णयले बौद्ध क्षेत्रको धार्मिक व्यवस्थापन, गुठी प्रणाली र परम्परागत नियुक्तिमा नयाँ बहस छेडेको छ ।

भूमि व्यवस्था, सहकारी तथा गरिबी निवारण मन्त्री डा. कुमार इङ्नामको निर्देशनमा गुठी संस्थानले गरेको छानबिनपछि गत शुक्रबारको बैठकले भूपति बज्रलाई पदबाट हटाउने निर्णय गरेको हो । संस्थानले उनलाई मुख्य चार आरोपमा दोषी ठहर गरेको छ ।

चार मुख्य आरोपहरू :

१. गुठी जग्गाको संरक्षणमा बेवास्ता बौद्ध तथा मेलम्ची घ्याङ गुठी अन्तर्गतका जग्गा तथा सम्पत्तिको उचित संरक्षण नगरेको आरोप लागेको छ । नियुक्तिपछि जग्गा व्यवस्थापन र संवर्द्धनमा ध्यान नदिएको संस्थानको ठहर छ ।

२. गुम्बा तथा मठको व्यवस्थापनमा कमजोरी स्तूप परिसरका गुम्बा, मठहरूको दैनिक सञ्चालन, पूजापाठ, मर्मतसम्भार र भक्तजन व्यवस्थापनमा प्रभावकारी भूमिका नखेलेको भन्दै आलोचना भएको छ । यूनेस्को विश्व सम्पदा स्थलको गरिमा कायम राख्न यो जिम्मेवारी महत्वपूर्ण मानिन्छ ।

३. गुम्बामा नबसेको परम्परागत रूपमा चिनियाँ लामाले स्तूप क्षेत्रमै बसोबास गरी धार्मिक क्रियाकलाप सञ्चालन गर्नुपर्ने नियम छ । तर, भूपति बज्रले गुम्बामा नबसेर बाहिरबाट मात्र जिम्मेवारी निर्वाह गरेको आरोप छ । यो पदीय आचरण विपरीत ठहर गरिएको छ ।

४. पदीय आचरण विपरीत कार्य यो आरोप सबैभन्दा गम्भीर छ । भक्तजनबाट पूजा–पाठका क्रममा ५/१० हजार रुपैयाँ घुस लिने गरेको उजुरी परेको मन्त्री इङ्नामले सार्वजनिक गरेका थिए । साथै, पद प्राप्तिका लागि तत्कालीन मन्त्री बलराम अधिकारीलाई ५ करोड रुपैयाँ घुस बुझाएको भनी उजुरी परेको थियो । यी आरोपले धार्मिक स्थलमा पैसा उठाउने विकृति फैलिएको भन्दै व्यापक आक्रोश व्यक्त भएको थियो ।

भूपति बज्रको पक्ष र खण्डन पदमुक्त हुनुअघि गुठी संस्थानले स्पष्टीकरण सोधेको थियो । जवाफमा भूपति बज्रले आफूमाथि लगाइएका आरोप अपुष्ट लाञ्छना भएको बताए । उनले भनेका छन्, “यो पद ५औं शताब्दीदेखि चल्दै आएको वंश परम्परागत हो । म स्व. गणेश बज्र लामाका छोरा हुँ, नियुक्ति कानुनसम्मत छ । घुस उठाउने कार्यमा मेरो संलग्नता छैन, स्तूपको गरिमा कायम राख्दै पूजापाठ मात्र गरेको छु ।”

गुठी संस्थानले पनि उनको नियुक्ति वंश परम्परा र कानुनअनुसार भएको स्पष्ट पारेको छ । स्तूपमा प्रवेश शुल्क उठाउने काम बौद्धनाथ क्षेत्र विकास समितिले गर्ने र गुठीले त्यसमा संलग्नता नभएको जनाएको छ ।

पृष्ठभूमि र परम्परा

बौद्धनाथ स्तूपमा ‘चिनियाँ लामा’ पद ऐतिहासिक छ । यो पद चिनियाँ मूलका लामाहरूबाट सुरु भएको मानिन्छ र पुस्तौंपुस्ता वंशजमा हस्तान्तरण हुँदै आएको छ । गुठी संस्थान मातहत यो गुठी सञ्चालित हुन्छ र नियुक्ति पनि संस्थानबाटै हुने अभ्यास छ । तर, पछिल्लो समय उजुरी र विवाद बढेसँगै गुठी व्यवस्थापनमा पारदर्शिता र जवाफदेहिताको माग बढेको छ ।

विवादको प्रभाव

यो घटनाले बौद्धनाथ जस्तो अन्तर्राष्ट्रिय धार्मिक पर्यटन केन्द्रमा भक्तजनको आस्था र विश्वासमा प्रश्न उठाएको छ । केहीले यसलाई गुठी प्रणालीको कमजोरीका रूपमा हेरेका छन् भने अरूले परम्परागत पदमा आधुनिक छानबिन आवश्यक रहेको तर्क गरेका छन् ।

मन्त्री इङ्नामले भनेका थिए, “धार्मिक थलोमा आस्थाका लागि पूजा गर्न जाँदा पनि पैसा माग्ने विकृति फैलिएको छ । यो अस्वीकार्य हो ।” उजुरीको छानबिन जारी रहेको उनले बताएका थिए ।

यो निर्णयपछि बौद्ध क्षेत्रमा नयाँ चिनियाँ लामा नियुक्तिको प्रक्रिया कसरी अघि बढ्छ भन्नेमा सबैको चासो छ । धार्मिक स्थलको पवित्रता र व्यवस्थापनमा गम्भीरतापूर्वक ध्यान दिनुपर्ने सन्देश यो घटनाले दिएको छ ।