नेपाल र बंगलादेशमा देखिएका युवाआन्दोलनजस्ता प्रत्यक्ष सडक संघर्षको बाटो नअपनाउने

काठमाडौं/नयाँ दिल्ली — भारतमा पाँच दिनअघि मात्रै सुरु गरिएको एक अनौठो डिजिटल समूहले सामाजिक सञ्जालमा अभूतपूर्व चर्चा कमाएको छ। “ककरोच जनता पार्टी (सिजेपी(कक्रोच))” नाम दिइएको यो अभियानले जेनजी पुस्ताका चिन्ता, निराशा र असन्तोषलाई व्यंग्यात्मक तर तीखो शैलीमा प्रस्तुत गर्दै छोटो समयमै करोडौँ युवाको ध्यान तानेको छ।

इन्स्टाग्राममा झण्डै १.५ करोड फलोअर्स जुटाउँदै यस समूहले सत्तारूढ भारतीय जनता पार्टी (BJP) को आधिकारिक खातालाई समेत उछिनेको छ, जसका फलोअर्स ९० लाखभन्दा कम छन्। डिजिटल युगमा राजनीतिक सन्देश कति तीव्र गतिमा फैलिन्छ भन्ने यसको ज्वलन्त उदाहरण बनेको छ।

‘ककरोच’ बाट ‘आवाज’ सम्म

यो अभियानको नेतृत्व ३० वर्षीय अभिजीत डिप्केले गरेका छन्। उनी हाल अमेरिकाको बोस्टनमा बस्दै आएका छन्। “ककरोच” नाम आफैंमा एउटा प्रतिरोधात्मक व्यंग्य हो। भारतका सर्वोच्च अदालतका न्यायाधीश सूर्यकान्तले केही बेरोजगार युवालाई “ककरोच”सँग तुलना गरेपछि यो शब्द सामाजिक बहसको केन्द्रमा आएको थियो।

यद्यपि न्यायाधीशले पछि आफूले सम्पूर्ण युवालाई नभई “नक्कली प्रमाणपत्र भएका व्यक्तिहरू”लाई लक्षित गरेको स्पष्ट पारे, तर त्यसबीच युवाहरूमा गहिरो असन्तोष देखिएको थियो। डिप्केले त्यही असन्तोषलाई संगठित आवाजमा रूपान्तरण गर्ने प्रयास गरेका छन्।

उनको भनाइमा, “भारतको मुख्यधार राजनीतिमा युवाहरू हराइसकेका छन्। कसैले हाम्रो कुरा सुन्न चाहँदैन, न त हाम्रो अस्तित्व स्वीकार्न खोज्छ।”

विपक्षीको आशा

“विपक्षीको चुनौती भनेको यो असन्तोषलाई मुख्यधार राजनीतिमा रूपान्तरण गर्नु हो … निर्वाचनमार्फत परिणाम बदल्ने दिशामा लैजानु हो,” भन्छन् विपक्षी कांग्रेस नेता शशि थरूर। थरूरका अनुसार, “यो एउटा महत्त्वपूर्ण खुलासा हो, किनकि यसले जनतामा कति गहिरो निराशा र असन्तोष छ भन्ने देखाउँछ। मानिसहरूले यस्तो पहलमार्फत आफ्नो आवाज व्यक्त गर्न पाएका छन्।” उनले यसलाई स्वतःस्फूर्त अभियान भएको उल्लेख गर्दै लोकतन्त्रका लागि सकारात्मक संकेत ठानेका छन्—
“व्यंग्यात्मक, हास्यपूर्ण तर गम्भीर सन्देश दिने यस्तो माध्यम युवाको निराशा अभिव्यक्त गर्ने उत्कृष्ट माध्यम हो।”

चिकित्सा प्रवेश परीक्षा विवाद: ‘अन्तिम धक्का’

इन्डियन एक्सप्रेसका अनुसार थरूरका अनुसार चिकित्सा कलेज प्रवेश परीक्षा (निट) मा प्रश्नपत्र चुहावट घटना युवाहरूको आक्रोश विस्फोटको मुख्य कारण बन्यो।

वर्षौँसम्म तयारी गरेका लाखौँ विद्यार्थीहरूका लागि पुनः परीक्षा दिनुपर्ने अवस्था “विनाशकारी” भएको उनले बताए।

“चार जना युवाले आत्महत्या गरेको र धेरैजना मानसिक स्वास्थ्य समस्यासँग जुधिरहेका खबर अत्यन्तै गम्भीर छन्,” उनले भने।

उनका अनुसार बेरोजगारी, जीवनका सीमित अवसर, शिक्षा प्रणालीको कमजोरी र महँगी जस्ता समस्या पहिलेदेखि नै बढ्दै आएका थिए—’निट’ घटनाले ती सबैलाई एकैपटक विस्फोट गरायो। ‘असन्तोषलाई बन्द गर्नु लोकतन्त्रका लागि खतरनाक’ थरूरले सिजेपीको सामाजिक सञ्जाल खाता बन्द गरिएको विषयलाई चिन्ताजनक बताए। “लोकतन्त्रमा मानिसहरूले आफ्नो असन्तोष व्यक्त गर्न पाउने ठाउँ आवश्यक हुन्छ। यस्तो माध्यम बन्द गर्नु गलत हो,” उनले स्पष्ट पारे।

विपक्षीमाथि दोषारोपण ‘अन्यायपूर्ण’

विपक्षी दलमाथि दोष लगाइने प्रवृत्तिप्रति थरूर असन्तुष्ट छन्। “असन्तोष प्रायः सरकारप्रतिको हुन्छ, किनकि परिस्थिति अन्ततः सरकारले नै सिर्जना गर्छ। त्यसैले विपक्षीलाई दोष दिनु अन्यायपूर्ण हो,” उनले भने। यद्यपि उनले स्वीकारे—विपक्षीले यस असन्तोषलाई बुझ्दै त्यसलाई राजनीतिक अवसरमा रूपान्तरण गर्न सक्छ।

‘परिवर्तनको चाहना’

हालैका प्रदेश चुनावहरूले पनि युवामा परिवर्तनको चाहना बढेको संकेत दिएको थरूरले बताए। विशेषगरी तमिलनाडु मा देखिएको राजनीतिक परिवर्तनलाई उनले नयाँ पुस्ताको प्रभावका रूपमा व्याख्या गरे। “३० वर्षमुनिका मतदाताहरूको ठूलो हिस्सा देखिन्छ। यसले नयाँ पुस्ता असन्तुष्ट छ र विकल्प खोजिरहेको छ भन्ने देखाउँछ,” उनले भने।

व्यंग्य, मीम र राजनीति

सिजेपी(कक्रोच) को इन्स्टाग्राम पेजमा पोस्ट हुने सामग्रीहरू सामान्य राजनीतिक प्रचारभन्दा फरक छन्। यहाँ मीम, ग्राफिक्स, छोटा भिडियोमार्फत विषयहरू उठाइन्छन्—

• मिडियाको स्वतन्त्रता
• महिलाका लागि संसद र मन्त्रिपरिषद्मा ५०% आरक्षण
• शिक्षामा भ्रष्टाचार
• रोजगारी संकट

हालै भएको मेडिकल कलेज प्रवेश परीक्षाको प्रश्नपत्र चुहावटजस्तो संवेदनशील मुद्दालाई समेत समूहले प्राथमिकताका साथ उठाएको छ, जसले करिब २३ लाख विद्यार्थीलाई प्रभावित पारेको थियो।

जेनजी को गहिरो चिन्ता

सिजेपी(कक्रोच)को लोकप्रियता केवल ‘हास्य’ वा ‘मीम’ को कारण होइन। यसको पछाडि भारतका युवाहरूको गहिरो आर्थिक र सामाजिक असुरक्षा लुकेको छ।

रोयटर्सका अनुसार एक वैश्विक सर्वेक्षणमा :

• भारतका जेनजी युवामा आर्थिक तनाव उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ
• घर किन्न सक्ने क्षमता घट्दै गएको छ
• भविष्यप्रति असुरक्षा गहिरिँदै गएको छ

भारतको कुल जनसंख्या करिब १.४२ अर्ब छ, जसमा ६५% जनसंख्या ३५ वर्षमुनि छ। तर रोजगारीको अवस्था भने चुनौतीपूर्ण छ—

• कुल बेरोजगारी दर: ३.१%
• १५–२९ वर्ष उमेर समूहमा: ९.९%
• शहरी क्षेत्रमा: १३.६%

विशेषज्ञहरू भन्छन्—कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) को विस्तारले प्रवेश–स्तरका जागिरहरू झन् जोखिममा पार्दैछ।

जीवनका निर्णय ‘स्थगित’ हुँदै

युवा पुस्तामा आर्थिक असुरक्षाको प्रभाव व्यक्तिगत जीवनमा पनि देखिएको छ।

• ५४% जेनजी युवाले घर किन्ने योजना स्थगित गरेका छन्
• ४४% मिलेनियल्सले पनि यस्तै निर्णय लिएका छन्

यसले केवल आर्थिक संकट मात्र होइन, समग्र सामाजिक संरचनामा परिवर्तनको संकेत पनि दिन्छ।

आन्दोलन कि डिजिटल लहर?

सिजेपी(कक्रोच)अहिले ‘डिजिटल आन्दोलन’को रूपमा देखा परे पनि यसको सम्भावना राजनीतिक आन्दोलनमा रूपान्तरण हुने संकेत देखिएको छ। डिप्के आफैं भन्छन्—
“यसले भारतको राजनीति परिवर्तन गर्न सक्छ, तर हामी संविधानभित्रै रहेर, शान्तिपूर्ण र लोकतान्त्रिक बाटो अपनाउँछौं।”

उनले नेपाल र बंगलादेशमा देखिएका युवाआन्दोलनजस्ता प्रत्यक्ष सडक संघर्षको बाटो नअपनाउने स्पष्ट पारेका छन्।

सदस्यता र ‘चार मापदण्ड’

हालसम्म ४ लाखभन्दा बढी मानिस सदस्य बन्न आवेदन दिइसकेका छन्, जसमा ७०% १९–२५ वर्षका छन्।
सिजेपी(कक्रोच)का सदस्य बन्न चार ‘व्यंग्यात्मक’ मापदण्ड राखिएका छन्—

1. बेरोजगार हुनुपर्ने
2. अल्छी हुनुपर्ने
3. सधैं अनलाइन हुनुपर्ने
4. ‘व्यावसायिक रूपमा गुनासो गर्न सक्ने’ हुनुपर्ने

युवाको आवाज: निराशा र आशा दुवै

लखनऊका २६ वर्षीय सिद्धार्थ कानौजियाजस्ता युवाहरू सिजेपी(कक्रोच) प्रति आकर्षित भएका छन्।
उनको भनाइमा— “यो देशमा युवाको आवाज कसैले सुन्दैन। तर यो समूहले हाम्रो कुरा उठाउँछ। ककरोच जस्तै हामी पनि हरेक चुनौतीपछि फेरि उठ्न सक्छौं।”

“ककरोच जनता पार्टी” केवल एउटा भाइरल ट्रेन्ड होइन; यो युवा पुस्ताको गहिरो निराशा, असन्तोष र पहिचानको खोजीको अभिव्यक्ति हो। व्यंग्य, डिजिटल माध्यम र राजनीतिक सन्देशको यो मिश्रणले देखाएको छ— यदि मुख्यधार राजनीतिले युवालाई बेवास्ता गर्छ भने, युवा आफैंले नयाँ ‘मञ्च’ निर्माण गर्छन्।

भारतमा सुरु भएको यो डिजिटल लहर दक्षिण एसियाली राजनीतिका लागि एउटा चेतावनी पनि हुन सक्छ— अब जेनजी  केवल दर्शक होइन, एजेन्डा तय गर्ने शक्ति बन्दैछ।