काठमाडौं — एबीसी टिप्पणी– विश्व अहिले एउटा निर्णायक मोडमा छ। विगतका दशकहरूमा ‘जस्ट-इन-टाइम’ आपूर्ति शृङ्खला र निर्बाध वैश्विक व्यापारलाई आधार मानेर चलेको अर्थतन्त्र अब ‘अभावको युग’ (Era of Scarcity) तर्फ उन्मुख भएको छ। भू-राजनीतिक तनाव, जलवायु परिवर्तन, राष्ट्रवाद र आपूर्ति शृङ्खलाको जोखिमले विश्वव्यापी व्यापारको पुरानो मोडेललाई चुनौती दिइरहेको छ।

यो परिवर्तनले नेपाली व्यवसायी, लगानीकर्ता र नीति-निर्माताहरूलाई गम्भीर प्रश्न उभ्याएको छ — के हामी अझै पनि सस्तो आयात र रेमिट्यान्समा आधारित अर्थतन्त्रको पुरानो ढाँचामा अड्किएका छौं? वा अब ‘भण्डारण, स्थानीय उत्पादन र कच्चा पदार्थ सुरक्षा’ तर्फ सोच्ने बेला भएको छ ? अस्ट्रेलियन लगानीकर्ता क्रेग टिन्डेलले ‘एक्स’ मा उल्लेख गरेझैं: “वित्तीय संसार र भौतिक संसार विपरीत दिशामा तानिरहेका छन्, जसले गर्दा पुराना आर्थिक नियमहरू पूर्ण रूपमा असफल भइरहेका छन्।”

विश्वले ‘भण्डारण’ को नयाँ अध्याय सुरु गर्दै

हालै न्यूजिल्याण्ड र सिंगापुरबीच भएको सम्झौताले यो नयाँ युगको संकेत दिएको छ। सम्झौताअनुसार, विश्वव्यापी अभाव भएमा दुवै देशले एकअर्कालाई खाद्यान्न र इन्धन उपलब्ध गराउने छन्। अस्ट्रेलिया र जापानबीच खनिज र ऊर्जा सुरक्षा सम्झौता भएको छ भने युरोपेली संघले मल र खाद्य भण्डारणको क्षेत्रीय योजना बनाइरहेको छ।

यो प्रवृत्तिलाई ‘भण्डारण र गुटबन्दी’ (Hoarding and Huddling’) भनिँदै छ। ठूला देश र कम्पनीहरू अत्यावश्यक सामग्रीहरू (तामा, लिथियम, ग्यालेनियम, खाद्यान्न, ऊर्जा) जम्मा गर्न थालेका छन्।

तर सिलिकन भ्यालीमा भने अझै पनि एआई र प्रविधिको जादुले सबै समस्या समाधान गर्ने भ्रम कायम छ। ‘म्याग्निफिसेन्ट सेभेन’ कम्पनीहरूले S&P 500 को ठूलो हिस्सा ओगटेका छन्, तर ऊर्जा र कच्चा पदार्थ क्षेत्रमा लगानी अत्यन्त न्यून छ।

नेपालको वास्तविकता: आयात-निर्भरताको जोखिम

नेपालको सन्दर्भमा यो वैश्विक परिवर्तन अझ बढी चिन्ताजनक छ। हामी खाद्यान्न, इन्धन, मल, औषधि र निर्माण सामग्रीमा ७०–९० प्रतिशतसम्म आयातमा निर्भर छौं।

• २०२२ को रुस-युक्रेन युद्धले हामीकहाँ मल र खाद्यान्नको अभाव सिर्जना गर्‍यो।
• २०२४–२५ मा भारतसँगको सीमा व्यापारमा देखिएको अस्थिरताले निर्माण सामग्री र इन्धनको मूल्य बढायो।
• जलवायु परिवर्तनका कारण आन्तरिक कृषि उत्पादन अनिश्चित बन्दै गएको छ।

नेपाल उद्योग वाणिज्य महासङ्घका पूर्वअध्यक्ष भवानी राणाले भन्नुभएको छ, “हामीले अझै पनि सस्तो चिनियाँ र भारतीय सामानमा भर परिरहेका छौं। तर जब विश्वले भण्डारण नीति अपनाउँछ, तब हामीलाई सामान पाउनै मुस्किल हुनेछ।”

एआईको सपना र ‘अणु’ को यथार्थ

विश्वभर एआई कम्पनीहरूले अर्बौं डलर लगानी गरिरहेका छन्, तर तामा, लिथियम र दुर्लभ खनिजबिना डाटा सेन्टर चल्न सक्दैनन्। नेपालमा पनि धेरै स्टार्टअपहरू एआई, फिनटेक र सफ्टवेयरमा मात्र केन्द्रित छन्। तर आधारभूत पूर्वाधार — ऊर्जा, खनिज र कृषि भण्डारण — मा लगानी अत्यन्त न्यून छ।आज सूचना र प्रविधि सेवाले बजारको ४२ प्रतिशत हिस्सा ओगट्दा, ऊर्जा र कच्चा पदार्थहरू जम्मा ६ प्रतिशतमा सीमित छन्। लगानीकर्ताहरू सेवा क्षेत्रबाट यति धेरै प्रभावित छन् कि उनीहरूले ‘हार्ड एसेट्स’ (Hard Assets) अर्थात् भौतिक उद्योग र ऊर्जातर्फ ध्यान दिनै छाडेका छन्।

विश्वको वित्तीय बजार र भौतिक बजार अहिले विपरीत दिशामा हिँडिरहेका छन्। धेरै लगानीकर्ताहरूलाई अझै लाग्छ – एआईको उछालले कुनै पनि भू-राजनीतिक उथलपुथललाई झेल्न सक्छ। तर पूर्व अमेरिकी ट्रेजरी सचिव रोबर्ट रुबिनले फाइनान्सीयल टाइममा लेखेका छन्- “बजारहरू लामो समयसम्म वास्तविकताभन्दा फरक लयमा चल्न सक्छन्, तर जब तिनले प्रतिक्रिया दिन्छन्, त्यो निकै कठोर हुन्छ।”

नेपालमा जलविद्युत्, क्वार्ज, म्याग्नेसाइट, तामा र चट्टानजन्य खनिजको ठूलो सम्भावना छ। तर यी क्षेत्रमा विदेशी लगानी ल्याउने नीति स्पष्ट छैन। यसैबीच, नेपालले भारत र चीन दुवैबाट कच्चा पदार्थ आयात गरिरहेको छ, जसले भू-राजनीतिक जोखिम बढाएको छ।

नेपाली व्यवसायीका लागि अवसरहरू

यो अभावको युगले नेपाललाई नयाँ अवसर पनि दिएको छ:

लगानीकर्तालाई सुझाव

नेपाली लगानीकर्ताहरूका लागि यो समय पोर्टफोलियो पुनर्विचार गर्ने उपयुक्त मौका हो।

• प्रविधि र स्टार्टअपमा मात्र ८० प्रतिशत लगानी नराख्नुहोस्।
• कृषि, ऊर्जा, खनिज, निर्माण र स्वास्थ्य सामग्री क्षेत्रमा विविधीकरण गर्नुहोस्।
• दीर्घकालीन सोच राख्नुहोस् — ५ देखि १० वर्षपछि अभाव अझ बढ्न सक्छ।

पूर्व अर्थमन्त्री डा. युवराज खतिवडाले यसअघि नै चेतावनी दिइसक्नुभएको छ, “आयात-आधारित अर्थतन्त्र अब टिक्दैन। हामीले उत्पादन र भण्डारणमा ध्यान दिनुपर्छ।”

निष्कर्ष: अब सोच बदल्ने बेला

विश्वले ‘अभावको युग’ लाई स्वीकार गरिसकेको छ। न्यूजिल्याण्डदेखि युरोपसम्म सरकारहरूले भण्डारण र क्षेत्रीय सुरक्षा सम्झौता गरिरहेका छन्। यो सिलिकन भ्यालीको एआई सपनाभन्दा बढी कठोर यथार्थ हो।

नेपालका लागि यो संकट होइन, अवसर हो। यदि हामीले अहिले नै कृषि, ऊर्जा, खनिज र स्थानीय उत्पादनमा ठोस लगानी गरेनौं भने भविष्यमा हामी अझ बढी आयात-निर्भर र मुलुक बन्नेछौं।

व्यवसायी, उद्यमी र सरकार — तीनै पक्षले अब ‘सफ्टवेयर’ मात्र होइन, ‘हार्ड एसेट्स’ र ‘हार्ड इन्फ्रास्ट्रक्चर’ तर्फ पनि ध्यान दिनुपर्ने समय आएको छ।

अभावको युगमा सफल हुनेहरू तिनै हुन्, जसले भौतिक वास्तविकतालाई बुझेर रणनीति बनाउँछन्।