काठमडौं । भारतीय फिल्म बजार यतिबेला धुरन्धर -२ को चर्चा र उत्साहले भरिएको छ। रिलिज भएको केही दिनमै बक्स अफिसमा उल्लेखनीय सफलता हासिल गरेको यो फिल्मले दर्शकलाई मात्र होइन, डिजिटल प्लेटफर्महरूलाई पनि तातेको बनाएको छ। विशेषगरी विकिपिडियामा यसको विवरणलाई लिएर चर्किएको विवादले फिल्मलाई थप चर्चामा ल्याएको छ।

फिल्मलाई कसरी परिभाषित गर्ने भन्ने विषयमा विकिपिडियाका सम्पादकहरूबीच तीव्र मतभेद देखिएको छ। केही सम्पादकहरू धुरन्धर २ लाई सामान्य “एक्सन–थ्रिलर” फिल्मका रूपमा वर्णन गर्नुपर्ने पक्षमा छन् भने अर्को समूहले यसलाई “प्रचार फिल्म” (propaganda) को रूपमा चिनाउनुपर्ने अडान लिएको छ। यही मतभेदले विकिपिडियाको पृष्ठमा निरन्तर संशोधन र प्रतिवादको अवस्था सिर्जना गर्‍यो, जसलाई सामान्य भाषामा ‘एडिट वार’ भनिन्छ।

विवाद यति चर्कियो कि केही समयका लागि विकिपिडियामा फिल्मलाई सीधै “प्रचार फिल्म” भनेर उल्लेखसमेत गरियो। तर त्यो वर्णन तुरुन्तै हटाइयो र पुनः अर्को समूहले फेरि परिवर्तन गर्ने क्रम चलिरह्यो। यसरी एउटै विषयमा फरक–फरक व्याख्या राख्ने प्रयासले पृष्ठलाई अस्थिर बनायो। अन्ततः विकिपिडियाले उक्त पृष्ठलाई ‘extended confirmed protection’ मा राख्दै केवल अनुभवी र प्रमाणित सम्पादकहरूलाई मात्र सम्पादन गर्न दिने निर्णय गर्‍यो।

यो विवादले विकिपिडियाका संस्थापक Jimmy Wales को ध्यानसमेत तान्यो। सामान्यतया यस्ता सम्पादन विवादमा प्रत्यक्ष संलग्न नहुने वेल्सले यसपटक हस्तक्षेप गर्दै विकिपिडियाको मूल सिद्धान्त—तटस्थ दृष्टिकोण (Neutral Point of View)—लाई जोगाउनुपर्ने आवश्यकता औँल्याए। उनले स्पष्ट रूपमा विवादित विषयलाई तथ्यजस्तो प्रस्तुत गर्नु उपयुक्त नहुने धारणा राखे।

वेल्सका अनुसार, कुनै विषयमा व्यापक सहमति नभएसम्म त्यसलाई विकिपिडियाको आफ्नै आवाज (WikiVoice) मा तथ्यका रूपमा प्रस्तुत गर्न मिल्दैन। धुरन्धर २ को सन्दर्भमा “प्रचार” भन्ने दाबी केही समीक्षक र टिप्पणीकारहरूको दृष्टिकोण हुन सक्छ, तर त्यसलाई सर्वस्वीकृत तथ्य मान्न नसकिने उनको तर्क थियो। त्यसैले लेखको सुरुवाती वाक्यमै यस्तो शब्द प्रयोग गर्नु उपयुक्त नहुने उनले बताएका छन्।

धुरन्धर २ लाई “प्रचार फिल्म” भन्ने बहस किन उठ्यो भन्ने प्रश्न पनि महत्वपूर्ण छ। केही विश्लेषकहरूले फिल्मले विशेष राजनीतिक सन्देश वा विचारधारालाई समर्थन गरेको आरोप लगाएका छन्। यही आधारमा केही सम्पादकहरूले विकिपिडियामा उक्त शब्द समावेश गर्न खोजेका थिए। तर अर्को पक्षले यसलाई अतिशयोक्ति र एकपक्षीय व्याख्या भन्दै अस्वीकार गरेको छ।

यस घटनाले डिजिटल युगमा सूचना कसरी निर्माण र नियन्त्रण हुन्छ भन्ने प्रश्नसमेत उठाएको छ। विकिपिडिया जस्तो खुला ज्ञान प्लेटफर्ममा समेत शब्द चयन र व्याख्या स्वयं राजनीतिक तथा वैचारिक संघर्षको विषय बन्न सक्छ भन्ने कुरा धुरन्धर २ को विवादले देखाएको छ।

अन्ततः धुरन्धर २ “प्रचार फिल्म” हो वा होइन भन्ने प्रश्न अझै खुला नै रहेको छ। तर यो प्रकरणले एउटा स्पष्ट सन्देश दिएको छ—आजको युगमा कथा केवल पर्दामा मात्र होइन, त्यसको व्याख्यामा पनि लडाइँ भइरहेको छ।

-इन्डिया टुडे र अन्य भारतीय समाचारमाध्यमहरुका आधारमा ।