काठमाडौं । आदित्य शर्माः अमेरिकी शक्ति, जसलाई प्रायः “साम्राज्यवाद” को रूपमा चित्रण गरिन्छ, संयुक्त राज्य अमेरिकाको अन्य देशहरूमा आर्थिक, सैनिक, सांस्कृतिक तथा राजनीतिक प्रभावको विस्तार हो। यो परम्परागत औपचारिक उपनिवेशवाद (जस्तै बेलायतको) भन्दा फरक छ। अमेरिकाले १८९८ को स्पेनिश–अमेरिकी युद्धपछि फिलिपिन्स, प्युर्टो रिको, गुआम र हवाई जस्ता क्षेत्रहरू कब्जा गरे पनि मुख्य रूपमा अप्रत्यक्ष नियन्त्रणका विधिहरू (जस्तै गनबोट डिप्लोमेसी, शासन परिवर्तन, सहायता तथा व्यापार) प्रयोग गर्दै आएको छ। दोस्रो विश्वयुद्धपछि अमेरिका विश्वको प्रमुख शक्तिका रूपमा उदय भएको छ र यसको प्रभावले वैश्विक राजनीति, अर्थतन्त्र तथा संस्कृतिलाई गहिरो रूपमा प्रभावित गरेको छ।

अमेरिकाले विश्वभर फैलाएको सैन्य आधारहरूको जालोले उसको शक्ति विस्तारलाई सुदृढ बनाएको छ। विभिन्न अध्ययनहरूका अनुसार, अमेरिकासँग विश्वका धेरै देशहरूमा सयौं सैन्य आधारहरू रहेका छन्, जसले उसको वैश्विक प्रभावलाई संस्थागत रूप दिएको छ (Overseas Bases,)।त्यस्तै, यो सैन्य उपस्थिति केवल सुरक्षा रणनीतिमा सीमित नभई आर्थिक, राजनीतिक र सांस्कृतिक प्रभाव विस्तारको माध्यम पनि बनेको देखिन्छ। विश्वव्यापी रूपमा अमेरिकी सैन्य संरचनालाई कतिपय विश्लेषकहरूले “सैन्य साम्राज्य” को रूपमा पनि व्याख्या गरेका छन् (World BEYOND War)।

१. सैनिक प्रभाव: विश्वव्यापी आधारहरूको जालो

अमेरिकासँग विश्वको सबैभन्दा ठूलो विदेशी सैनिक उपस्थिति छ। विभिन्न स्रोतहरूका अनुसार, अमेरिकाले करिब ७५०–८०० सैनिक साइटहरू (स्थायी आधार, लजिस्टिक हब, ड्रोन बेस, रडार स्टेसन आदि समेत) करिब ८० देश तथा क्षेत्रहरूमा सञ्चालन गर्दै आएको छ। पेन्टागनको आधिकारिक प्रतिवेदनले भने कम्तीमा १२८ प्रमुख आधारहरू ५१ देशमा रहेको उल्लेख गर्छ, तर स्वतन्त्र अनुसन्धानकर्ताहरू (जस्तै डेभिड भाइन तथा क्विन्सी इन्स्टिच्युट) ले यो संख्या धेरै कम भएको र धेरै साइटहरू (जस्तै इराक, सिरिया, कोसोभो आदि) लाई छुटाइएको बताउँछन्। यो जालोले विश्वका विदेशी सैनिक आधारहरूको ७०–८५% हिस्सा ओगट्छ।

क्षेत्रीय वितरण (२०२५–२०२६ का अनुमानित तथ्यांक):

• जापान: ९८–१२० आधार, करिब ५४,०००+ सैनिक (ओकिनावा तथा योकोता मुख्य)।
• जर्मनी: ११९ आधार, करिब ३५,०००–३६,००० सैनिक।
• दक्षिण कोरिया: ७३–८० आधार, करिब २३,०००–२४,००० सैनिक (क्याम्प हम्फ्रेज मुख्य)।
• इटाली: ४४–४७ आधार।
• मध्यपूर्व: ८–१९ स्थायी साइटहरू (कतारको अल उदेद तथा बहराइनको फिफ्थ फ्लिट मुख्य), करिब ४०,०००–५०,००० सैनिक (रोटेसनल फोर्स सहित)।
• अन्य: फिलिपिन्स (९), पोल्यान्ड, नर्वे, अस्ट्रेलिया, जिबुटी, केन्या आदि।

कुल विदेशी सक्रिय ड्युटी सैनिक (डिसेम्बर २०२५ सम्म): करिब १,६९,०००। कुल कर्मचारी (सिभिलियन सहित): २,२१,००० भन्दा बढी।

प्रभाव:

• सकारात्मक: आपतकालीन राहत, आतंकवादविरुद्ध सहयोग तथा क्षेत्रीय स्थिरता (जस्तै नाटोमार्फत युरोपमा)।
• नकारात्मक: स्थानीय विरोध, पर्यावरणीय क्षति तथा “साम्राज्यवादी कब्जा” को आरोप। मध्यपूर्व तथा ल्याटिन अमेरिकामा यी आधारहरूले शासन परिवर्तन तथा युद्धलाई सहज बनाएका छन्। यसले चीन तथा रुसलाई घेराबन्दीको अनुभूति गराउँदा शीतयुद्धजस्तो तनाव बढाएको छ।

यी आधारहरूले अमेरिकालाई “विश्व प्रहरी” को भूमिका दिन्छन् तर वार्षिक लागत (६५–१५० बिलियन डलर) तथा स्थानीय असन्तुष्टि बढाएका छन्।

२. आर्थिक प्रभाव: डलरको प्रभुत्व तथा ऋणको जाल

अमेरिकी साम्राज्यवादको मुख्य आधार “डलर हेजेमोनी” हो। १९७१ मा सुन मापदण्ड छोडेपछि डलर विश्वको प्रमुख रिजर्भ मुद्रा बनेको छ। आईएमएफ तथा विश्व बैंक (अमेरिकी प्रभावमा) ले विकासशील देशहरूलाई संरचनागत समायोजन (निजीकरण, खर्च कटौती) को सर्तमा ऋण प्रदान गर्छन्।

प्रभाव:

• विकासशील देशहरूमा ऋण संकट (ल्याटिन अमेरिका, अफ्रिका, एशिया)। यी नीतिले स्थानीय उद्योग नष्ट गरी सस्तो श्रम तथा कच्चा पदार्थ अमेरिकालाई उपलब्ध गराएका छन्।
• डलरले अमेरिकालाई “अरूको पैसा खर्च गर्ने” सुविधा दिन्छ। पेट्रोडलर प्रणाली तथा व्यापारमा डलरको बाध्यताले अमेरिकी अर्थतन्त्रलाई फाइदा पुग्छ तर अन्य देशमा मुद्रास्फीति तथा असमानता बढाउँछ।
• ब्रिक्सजस्ता पहलहरूले डिडलराइजेशनको प्रयास गरिरहेका छन्, जसले विश्वव्यापी असमानता (अमेरिका तथा विकसित देश धनी, ग्लोबल साउथ गरीब) लाई थप उजागर गरेको छ।

३. सांस्कृतिक तथा राजनीतिक प्रभाव

हलिउड, म्याकडोनाल्ड, सीएनएन, इन्टरनेट (सिलिकन भ्याली) मार्फत “अमेरिकी सपना” विश्वभर फैलिएको छ। यो सफ्ट पावरले स्थानीय संस्कृति कमजोर बनाएको आरोप लाग्छ, जसलाई सांस्कृतिक साम्राज्यवाद भनिन्छ। राजनीतिक रूपमा: १९४५–२००० सम्म ८१ देशका चुनावमा हस्तक्षेप तथा शासन परिवर्तन (ईरान १९५३, चिली १९७३ आदि)।

प्रभाव:

• लोकतन्त्र तथा मानवअधिकारको नाममा “अमेरिकी मूल्य” थोपर्ने अभियान।
• मध्यपूर्वमा सोभियतविरुद्ध इस्लामिक कट्टरपन्थलाई समर्थन गर्दा आतंकवाद बढेको आरोप।

४. क्षेत्रीय उदाहरण तथा वर्तमान सन्दर्भ (ट्रम्पको दोस्रो कार्यकाल)

ल्याटिन अमेरिकामा मुन्रो डक्ट्रिनको निरन्तरता देखिन्छ। ट्रम्पको दोस्रो कार्यकालमा भेनेजुएलामा सैनिक अपरेसन (२०२६ जनवरीमा मादुरोको कब्जा) तथा इरानमा हमला (२०२६ फेब्रुअरीमा आणविक साइटहरूमा आक्रमण) भएका छन्। यी घटनाले अमेरिकी आधारहरूको रणनीतिक उपयोगलाई प्रमाणित गर्छन्। फिलिपिन्स, अस्ट्रेलिया तथा स्क्यान्डिनेभियामा नयाँ आधारहरू थपिएका छन्।

निष्कर्ष

अमेरिकी सैनिक आधारहरू विश्वव्यापी प्रभुत्वको मुख्य आधारशिला हुन्। यिनले शक्ति प्रक्षेपण, लजिस्टिक सपोर्ट, खुफिया संकलन तथा हस्तक्षेपलाई सजिलो बनाउँछन्। तर यिनको आकार, लागत तथा प्रभावबारे गम्भीर विवाद छ। स्वतन्त्र विश्लेषकहरूले यस्ता आधारहरू कटौती (ड्रअडाउन) को सिफारिस गरेका छन्, किनकि यिनले अमेरिकालाई आर्थिक बोझ तथा विश्वलाई अस्थिरता निम्त्याइरहेका छन्। ट्रम्पको “शान्ति” प्रतिबद्धताविपरीत २०२६ का घटनाहरूले यो जालो अझ विस्तारोन्मुख देखिन्छ।

मुख्य स्रोतहरू:

• Wikipedia: American Imperialism
• Visual Capitalist & CRS Report (bases data, २०२५-२६)
• Monthly Review (dollar hegemony)
• Guardian, NYT, CFR (ट्रम्प नीति, २०२६)
• UUSC & MR Online (मानवअधिकार प्रभाव)
• Overseas Bases. Facts and figures. Retrieved March 20, 2026, from https://www.overseasbases.net/facts.html
• https://worldbeyondwar.org/military-empires