इरान, भेनेजुएला, र पावेल डक्ट्रिनको अन्त्य

यो हप्ताको अन्त्यमा इरानमा बम खस्न थाल्दा धेरैजसो अमेरिकीहरू विश्वका बाँकी भाग जत्तिकै आश्चर्यचकित भए। मध्यपूर्वमा अमेरिकी सैन्य स्थिति अघिल्ला हप्ताहरूमा बढ्दै गएको थियो, तर वाशिंगटन र तेहरानबीच वार्ता अझै चलिरहेको थियो। अमेरिकी सेनाले आक्रमणको तयारी गर्दागर्दै पनि ट्रम्प प्रशासनले ठ्याक्कै उद्देश्यलाई अस्पष्ट राखेको थियो। राष्ट्रिय बहस निकै कम थियो, अमेरिकी सहयोगीहरूसँग छलफल न्यून थियो, र कांग्रेसमा युद्धको आवश्यकताबारे कुनै मतदान केही भएन। युद्ध सुरु भएको दुई दिनपछि पनि प्रशासनका अधिकारीहरूले यसको अन्त्य कसरी हुने भन्ने स्पष्ट दृष्टिकोण अझै प्रस्तुत गरेका छैनन्। निर्णायक शक्ति प्रयोग गर्नुको सट्टा, अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले लचकताका लागि प्राथमिकता दिएका छन्। यो अडानले एक नयाँ युद्धको तरिका प्रतिबिम्बित गर्दछ—रेड सीदेखि भेनेजुएलासम्मका धेरै ट्रम्प हस्तक्षेपहरूमा देखिएको—जसले बल प्रयोग गर्ने परम्परागत सोचलाई उल्टो पार्छ।
वास्तवमा, धेरै तरिकाले ट्रम्पको बल प्रयोग पावेल डक्ट्रिनको विपरीत हो। खाडी युद्ध (१९९०–९१) को समयमा जनरल कोलिन पावेलले विकास गरेको (पछि उनी विदेशमन्त्री बने), पावेल डक्ट्रिनले भन्छ कि बललाई अन्तिम उपायको रूपमा मात्र प्रयोग गर्नुपर्छ, सबै अहिंसात्मक माध्यमहरू समाप्त भएपछि। यदि युद्ध आवश्यक छ भने, यसले स्पष्ट उद्देश्यको पछाडि लाग्नुपर्छ, स्पष्ट निकास रणनीति सहित, र जनसमर्थनसँग। यसले उपलब्ध सबै स्रोतहरू—सैन्य, आर्थिक, राजनीतिक, सामाजिक—प्रयोग गर्दैशत्रुलाई पराजित गर्न भारी, निर्णायक शक्ति प्रयोग गर्नुपर्छ । भियतनामका पाठहरूबाट निकालिएको यो दृष्टिकोण लामो द्वन्द्व, उच्च मृत्यु दर, आर्थिक घाटा र घरेलु विभाजनबाट बच्न डिजाइन गरिएको थियो। पाउलले पछि लेखेका थिए, सैन्य नेताहरूले “अमेरिकी जनतालाई बुझ्न वा समर्थन गर्न नसक्ने आधा–मनका कारणहरूका लागि आधा–मनको युद्धमा चुपचाप सहमत हुन सक्दैनन्।”
पावेलको दृष्टिकोण, जसले १९८० को दशकमा रक्षा मन्त्री कास्पर वेनबर्गरले स्थापित मापदण्डहरूमा आधारित थियो, यसले सुरुदेखि नै बहस उत्पन्न गर्‍यो। केही आलोचकहरूले यो सबै वा केही नगर्ने दृष्टिकोणले सानो तर महत्वपूर्ण लक्ष्य हासिल गर्न बलको अनुकूल प्रयोगलाई रोक्छ भन्ने ठाने। डक्ट्रिनका समर्थकहरूका लागि, त्यही नै मुख्य बिन्दु थियो, र उनीहरूले क्लिन्टन प्रशासनद्वारा सोमालिया, हाइटी र पूर्व युगोस्लाभियामा गरिएका हस्तक्षेपहरूलाई सैन्य शक्तिको दुरुपयोग ठाने जसले असफलता वा दलदलको जोखिम निम्त्यायो।
२००१ मा अफगानिस्तान र २००३ मा इराकमा भएको अमेरिकी आक्रमणहरू यो दृष्टिकोणका प्रमुख परीक्षण थिए। जर्ज डब्ल्यू.बुश प्रशासनले दुवै अवस्थामा पावेल डक्ट्रिन लागू गर्न खोज्यो। यसले युद्ध घोषणा गर्नुअघि तालिबान र इराकी नेताहरूले क्रमशः अमेरिकी मागहरू बेवास्ता गरेपछि मात्र, र राष्ट्रपतिले युद्धमा जाने निर्णय बुद्धिमानी हो भन्ने अमेरिकीहरूलाई मनाउन राजनीतिक पूँजी खर्च गरेपछि देखिएको थियो। प्रशासनका घोषित उद्देश्यहरू स्पष्ट थिएः अफगान सरकारले अल–कायदालाई प्रदान गरेको सुरक्षित आश्रय हटाउने र इराकबाट सामूहिक विनाशका हतियारहरू हटाउने। दुवै अवस्थामा यसले कांग्रेसको अनुमति पनि प्राप्त गर्‍यो। अफगानिस्तानमा, अमेरिकी सेनाले हल्का स्थल उपस्थिति, विनाशकारी हवाई आक्रमण र नर्दर्न अलायन्सका लडाकुहरूलाई समर्थन समेतको संयोजन गरे, त्यसले नै काबुल प्रवेश गरी तालिबानलाई सत्ताच्युत गर्‍यो। इराकमा, १६०,००० अमेरिकी सेनाले जमिन आक्रमण सुरु गरी शासन ढाल्यो। दुवै अवस्थामा, योजना गरिएको निकास रणनीति निर्वासितहरू, स्थानीय नेताहरू र घरेलु सुरक्षा बलहरूलाई शासन हस्तान्तरण गर्ने थियो, त्यसपछि अमेरिकी सेना घर फर्किने थियो ।

दुवै अवस्थामा कुराहरू योजना अनुसार भएनन्। लामो द्वन्द्वबाट बच्न खोज्दा पनि ती द्वन्द्वहरू लम्विए । युद्धहरू अत्यधिक महँगो र गहिरो विभाजक साबित भए, र तिनका उद्देश्यहरू समयसँगै परिवर्तन हुँदै गए। पावेल डक्ट्रिनको गलत प्रयोगबाट वा दृष्टिकोणको गलत बुझाइबाट समस्या आएको भए पनि, अफगानिस्तान र इराकका अँध्यारा छायाँहरूले विगत दुई दशकका हरेक अमेरिकी सैन्य हस्तक्षेपलाई प्रभावित गरेका छन्, जसमा अहिले इरानमा चलिरहेको युद्ध पनि समावेश छ। यस्ता विफलताहरू दोहोर्‍याउनबाट बच्न प्रयासमा, ट्रम्प प्रशासनले तिनको उल्टो जस्तो कुरा अपनाएको छ। र ट्रम्प डक्ट्रिन गम्भीर चुनौतीहरूसँग आउँछ भने पनि, यसले अप्रत्याशित परिणामहरू पनि उत्पादन गरेको छ—र यो सम्भवतः यहाँ रहनेछ।

नयाँ शक्ति
यो युद्धको नयाँ दृष्टिकोण ट्रम्पको पहिलो कार्यकालमा बन्न थालेको थियो र दोस्रोमा मजबुत भएको छ। २०१७ र २०१८ मा ट्रम्पले सिरियामा असद शासनविरुद्ध मिसाइल आक्रमणको आदेश दिए, र इराक तथा सिरियामा इस्लामिक स्टेट (आईएसआईएस) विरुद्ध अमेरिकी सैन्य अभियान जारी राखे, जसमा आईएसआईएस नेता अबु बक्र अल–बगदादीको हत्या गर्ने छापामारी कारबाही पनि समावेश थियो। २०२० मा, अमेरिकी सेनाले इरानी जनरल कासिम सुलेमानीको हत्या गर्‍यो। गत वर्ष, ट्रम्पले यमनमा हूतीहरूविरुद्ध युद्ध सुरु गरे, इरानका प्रमुख न्यूक्लियर साइटहरू ध्वस्त पारे, र उत्तरी नाइजेरियामा मिलिटेन्टहरूमाथि आक्रमण गरे। यो वर्ष, उनको प्रशासनले भेनेजुएलामा आक्रमण गरी निकोलास मदुरोलाई कब्जा गर्‍यो, र मात्र दुई दिनअघि इरानमा ठूलो आक्रमण अभियान सुरु गर्‍यो।
यी आक्रमण अभियानहरू परम्परागत बल प्रयोग गर्ने तरिकाबाट उल्लेखनीय रूपमा फरक छन्। पावेल डक्ट्रिनका अनुसार, युद्ध अन्तिम उपाय हुनुपर्छ, राजनीतिक, कूटनीतिक र आर्थिक माध्यमहरूले इच्छित उद्देश्य हासिल गर्न असफल भएपछि मात्र। १९९० मा, राष्ट्रपति जर्ज एच. डब्ल्यू. बुशले सद्दाम हुसैनलाई कुवेतबाट सेना फिर्ता गर्न समयसीमा दिए, र एक दशकपछि, जर्ज डब्ल्यू. बुशले सद्दाम र तालिबान दुवैलाई सार्वजनिक अल्टिमेटम दिएका थिए, युद्ध सुरु गर्नुअघि।
ट्रम्पको दृष्टिकोण भने विरोधीलाई आश्चर्यमा पार्न अस्पष्टतालाई फाइदाको स्रोत बनाउने भएको छः उदाहरणका लागि, २०२५ र २०२६ का इरानमाथिका अमेरिकी आक्रमणहरू वार्ता चलिरहँदा भएका छन् । उनको प्रशासनले सुलेमानी वा मदुरोलाई कुनै सार्वजनिक अल्टिमेटम जारी गरेन। ट्रम्पका लागि, बल सबै अन्य माध्यमहरू समाप्त भएपछि मात्र प्रयोग गर्ने कुरा होइन, बरु लिभरेज बढाउन, आश्चर्य अधिकतम बनाउन र परिणाम निकाल्न उपलब्ध धेरै औजारहरू मध्ये एक भएको छ ।
पावेल डक्ट्रिनको अर्को तत्व जसलाई ट्रम्पले हटाए जस्तो देखिन्छ त्यो जनसमर्थनमा जोड हो। पावेल डक्ट्रिनले भियतनाम–युगका अमेरिकी हस्तक्षेपविरुद्धका विरोध प्रदर्शनहरूलाई बच्नुपर्ने आदर्श उदाहरण ठान्छ। यदि कुनै उद्देश्य अमेरिकीहरूले लड्न लायक छ भने, लडाइँ हुने नाममा जनताले समर्थन गर्नुपर्छ। यस्तो समर्थन स्थापित गर्न सामान्यतया राष्ट्रपतिले महिनौंसम्म बारम्बार केस प्रस्तुत गर्नुपर्छ। कांग्रेसले लामो बहसपछि बल प्रयोगको अनुमति दिन मतदानबाट आफ्नो अनुमोदन देखाउने कुरा अपेक्षित हुन्छ।
पावेल डक्ट्रिनले स्पष्टता माग्छ भने ट्रम्पले लचकतालाई महत्व दिन्छन्।
तर ट्रम्पको राष्ट्रपतिमा कुनै पनि द्वन्द्व जनसमर्थन जित्ने अभियानबाट अघि बढेन, र कांग्रेसले कुनै पनि अनुमति दिन मतदान गरेन। बरु, प्रत्येक द्वन्द्व अचानक सुरु भयो र अप्रत्याशित कोर्स अपनायो। प्रत्येक युद्धका लागि केस प्रस्तुत गर्नुको सट्टा, राष्ट्रपतिले प्रायः यसलाई टार्न चाहेको बताए। उनको प्रशासनले आश्चर्यलाई प्राथमिकता दियो, उदाहरणका लागि, क्यारिबियन सैन्य निर्माणलाई ड्रग बोट रोक्नका लागि भन्दै, भेनेजुएलामा प्रत्यक्ष शासन परिवर्तन अभियान तयारी होइन भन्दै गरिएको थियो । कांग्रेसलाई मुख्य रूपमा बाहिर राखियो। इरान आज अझ महत्वाकांक्षी शासन परिवर्तन अभियान प्रस्तुत गर्दछ, तर गत हप्ताको लगभग दुई घण्टाको स्टेट अफ द युनियन सम्बोधनमा ट्रम्पले यसबारे केही वाक्य मात्र बोले। युद्धको स्केल र दाउले प्रशासनको जन बहसप्रतिको उदासीनतालाई अझ उल्लेखनीय बनाउँछ।
ट्रम्प प्रशासनले बल प्रयोगका लागि स्पष्ट उद्देश्यहरू पनि प्रस्तुत गर्नबाट बच्यो। इरानसँग युद्ध सुरु भएको घोषणा गर्दा, राष्ट्रपतिले उद्देश्य “इरानी शासनबाट आउने आगामी खतरा हटाएर अमेरिकी जनतालाई बचाउने” भने, यद्यपि तेहरानले युरेनियम समृद्धि गरिरहेको थिएन वा अमेरिका पुग्न सक्ने मिसाइलहरू थिएनन्। आक्रमणको एक दिनपछि, ट्रम्पले सामाजिक सञ्जालमा लेखे– बमबारी “मध्यपूर्व र वास्तवमा विश्वभर शान्तिको हाम्रो उद्देश्य” हासिल गर्न लक्षित थियो । उनले इरानमा शासन परिवर्तन लक्ष्य हो र सर्वोच्च नेताको स्थानमा आएको नेतृत्वसँग वार्ता गर्ने योजना छ भन्ने दुवै कुरा भनेका छन्। भेनेजुएलामा पनि उनले पहिले ड्रग र ग्याङ सदस्यहरू अमेरिका प्रवेश रोक्न दबाब आवश्यक छ भनेका थिए, पछि मदुरोलाई न्यायको कठघरामा ल्याउने, अमेरिकाबाट चोरी भएको तेल फिर्ता लिने, र यो मोनरो डक्ट्रिनको नयाँ कोरोलरी सँग सुसंगत छ भन्दै व्याख्या गरे। प्रत्येक देशमा अमेरिकीहरू ठ्याक्कै केका लागि लडिरहेका छन्, र त्यो अन्त्य हासिल भएको कसरी थाहा हुन्छ भन्ने अझै अस्पष्ट छ।
पावेल डक्ट्रिनले स्पष्टता माग्छ भने ट्रम्पले लचकतालाई महत्व दिन्छन्। बहु र प्रायः अस्पष्ट उद्देश्यहरू दाबी गरेर, राष्ट्रपतिले हार स्वीकार नगरी लडाइँ रोक्न सक्छन्। यो, स्पष्ट विजयभन्दा, उनको निकास रणनीति हो। हूतीहरूमाथि आक्रमण घोषणा गर्दा ट्रम्पले भने, “हामीले हाम्रो उद्देश्य हासिल नगरेसम्म भारी घातक शक्ति प्रयोग गर्नेछौं,” उद्देश्य रेड सीमा अमेरिकी जहाजहरूमा हूती आक्रमण अन्त्य गर्ने थियो। हूतीहरूलाई “पूर्ण रूपमा नष्ट” गर्ने उनले पछि भने। तर महँगो र आंशिक सफल बमबारी अभियानको एक महिनापछि, प्रशासनले समूहसँग सम्झौता गरी आक्रमण अन्त्य गर्‍यो।
अन्तमा, पावेलको नियम अनुसार शत्रुलाई छिटो र पूर्ण रूपमा पराजित गर्दै संयुक्त राज्यले आफ्नो उद्देश्य पछाडि भारी, निर्णायक शक्ति प्रयोग गर्नुपर्छ। ट्रम्पको दृष्टिकोण भने छोटो, तीव्र सैन्य कार्यहरूमा जोड दिन्छ विशेष गरी हवाई शक्ति र विशेष बलहरू, लगभग सधैं पारम्परिक जमिन सेनालाई बहिष्कार गर्दै जसले विशेष प्रकारको बल मात्र प्रयोग गर्छ । यदि इरानमा शासन परिवर्तनको मूल्य ठूलो स्केलको स्थल सेना तैनाथी हो भने, ट्रम्पले विगतका कार्यबाट स्पष्ट पारेका छन् कि संयुक्त राज्यले त्यो मूल्य तिर्नेछैन। बरु कममा सन्तुष्ट हुनेछ।
आईएसआईएसविरुद्धका आक्रमणलाई सम्भावित अपवाद मान्दा, ट्रम्प प्रशासनका युद्धहरूले निर्णायकभन्दा सीमित बल प्रयोग गरेका छन्। २०१७ मा, संयुक्त राज्यले असदले सिरियाली नागरिकहरूमाथि रासायनिक हतियार प्रयोग गरेको प्रतिक्रियामा सिरियामा आक्रमण गरे। तर असदको नेतृत्व सुरक्षित रह्यो, र उनले २०१८ मा फेरि रासायनिक हतियार प्रयोग गरे। २०२५ मा, ट्रम्पले इरानका न्यूक्लियर साइटहरू नष्ट गरेको घमण्ड गरे, तर २०२६ मा तेहरानले न्यूक्लियर हतियार प्राप्त गर्ने खतरालाई कासस बेली भने। मदुरो भेनेजुएलाबाट गए, तर उनको शासन कायम छ। यी सबै अवस्थामा, निर्णायकताभन्दा लचकता मुख्य शब्द हो, जसले ट्रम्पलाई सुरुमा स्पष्ट रूपमा परिभाषित नभएका परिणामहरूमा सन्तुष्ट हुन अनुमति दिन्छ।
के यो सम्पूर्ण रुपले सही छ ?
केही तरिकामा, पावेल डक्ट्रिनको ट्रम्प प्रतिक्रियाले हालको इतिहासलाई मूलको कट्टर प्रयोगभन्दा राम्रो सेवा गरेको छ। हूतीहरूमाथि सीमित बल प्रयोगपछि द्विपक्षीय सम्झौताले अमेरिकी ढुवानीमा आक्रमणलाई बेवास्ता गर्नुभन्दा राम्रो परिणाम दियो। यो साउदी अरब र संयुक्त अरब इमिरेट्सले वर्षौंदेखि प्रयास गरेको शुद्ध सैन्य बल प्रयोगभन्दा पनि राम्रो थियो। त्यसैगरी, फोर्डो र नतांजमा इरानका न्यूक्लियर साइटहरू बिना, र इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कोर्प्स चलाउने सुलेमानी बिना विश्व राम्रो छ। भेनेजुएलामा जूरी अझै बाहिर छ, तर लोकतान्त्रिक संक्रमण हुने र देश घरेलु अराजकतामा नजाने सम्भावना अझै छ। निर्णय–निर्माणमा लचकता कायम राख्ने, अस्पष्टता र आश्चर्यको फाइदा लिने, दलदलको सम्भावना न्यूनीकरण गर्ने, र “राम्रो पर्याप्त” परिणाममा अन्त्य गर्ने छोटो, तीव्र बल प्रयोगहरू धेरै अवस्थामा उत्तम दृष्टिकोण हुन सक्छ।
तर यो सबै अवस्थामा उत्तम दृष्टिकोण होइन, र ट्रम्पको युद्ध तरिकाको सीमा चाँडै स्पष्ट हुन सक्छ। इरानमाथिको आक्रमण ट्रम्पको विदेश नीतिको सबैभन्दा महत्वाकांक्षी प्रयास हो। इराक वा अफगानिस्तानभन्दा धेरै ठूलो र जनसंख्या भएको देशमा, जमिन कम्पोनेन्ट बिना, स्पष्ट घरेलु सहयोगी बिना, र गहिरो सुरक्षा संयन्त्रको सामना गर्दै शासन परिवर्तन जबरजस्ती गर्नु अत्यन्त कठिन हुनेछ। आइआरजीसी नेतृत्वको सैन्य तानाशाहीदेखि घरेलु अराजकतासम्मका डरलाग्दा परिदृश्यहरूको दायरा लोकतान्त्रिक विद्रोहको खुसी सम्भावनाभन्दा फराकिलो छ।
यहाँ, राष्ट्रपतिको लचकता र अस्पष्टताले बाटो देखाउन सक्छ। यदि संयुक्त राज्य र इजरायलले इस्लामिक गणतन्त्र इरानलाई ढाल्न असफल भए, यदि अमेरिकी सेनाले महत्वपूर्ण क्षति बेहोरे, यदि अमेरिकी जनता द्वन्द्वबाट थाके, वा यदि निरन्तर शासनको विकल्प अझ खराब देखियो भने, ट्रम्पले लडाइँ रोक्न सक्छन्। उद्देश्य सुरुदेखि नै इरानलाई कमजोर बनाउने र न्यूक्लियर हतियार प्राप्त नहोस् भन्ने सुनिश्चित गर्ने मात्र थियो भनी दाबी गरेर, राष्ट्रपतिले विजय घोषणा गर्न सक्छन्, र सम्भवतः गर्नेछन्।
यसो गर्दा, राष्ट्रपतिले पावेलको अन्तिम अधिकतमलाई उल्टो पार्नेछन्ः पोटरी बार्न नियम। इराक आक्रमणअघि, जनरलले चेतावनी दिए, “तपाईंले ढाल्नुभयो भने, तपाईंले यसको मालिक बन्नुपर्छ।” इरानी शासन ढाल्ने प्रयासमा, ट्रम्पले पहिले नै सिग्नल दिएका छन् कि संयुक्त राज्यले पछिको अवस्थाको मालिक(शासक) बन्नेछैन। यदि यो ढल्यो भने, इरानी जनताले टुक्राहरू उठाउनुपर्नेछ। यदि यो टिक्यो भने, वाशिंगटनले लडाइँ समाप्त गरी अन्य प्राथमिकतातर्फ जानेछ। यस्तो परिदृश्यले ट्रम्प दृष्टिकोणको अर्को सीमा देखाउँछ भने पनिः यसले दीर्घकालीन शान्तिको बाटो खोल्दैन, बरु द्वन्द्वलाई अर्को आक्रमणसम्का लागि सम्म स्थगित गर्छ।

फरेन अफेयर्सबाट मार्च २, २०२६ (रिचर्ड फॉन्टेन सेंटर फर अ न्यू अमेरिकन सिक्युरिटीका सीईओ हुन्। उनले यूएस डिपार्टमेन्ट अफ स्टेट, नेशनल सिक्युरिटी काउन्सिलमा काम गरेका छन् र अमेरिकी सिनेटर जोन म्याककेनका विदेश नीति सल्लाहकारका रूपमा पनि काम गरेका छन्।)