काठमाडौं : अमेरिकी संघीय संसद् (कंग्रेस) को अनुसन्धान तथा विश्लेषण गर्ने एजेन्सी कंग्रेसनल रिसर्च सर्भिस (सीआरएस) ले नेपालको हालको राजनीतिक परिस्थिति र सत्ता समीकरणबारे एक महत्वपूर्ण प्रतिवेदन सार्वजनिक गरेको छ।

गत ३१ मार्च २०२६ मा प्रकाशित ‘नेपालको संसदीय निर्वाचन’ शीर्षकको उक्त रिपोर्टले प्रधानमन्त्री बालेन शाह र राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) बीचको गठबन्धनलाई ‘म्यारिज अफ कन्भिनियन्स’ अर्थात् ‘परिस्थितिजन्य मिलन’ को संज्ञा दिएको छ। रिपोर्टले यो गठबन्धन गहिरो वैचारिक एकताभन्दा बढी अस्थायी र व्यावहारिक आवश्यकताबाट जन्मिएको भएको उल्लेख गरेको छ।

सीआरएस भनेको के हो ?

कंग्रेसनल रिसर्च सर्भिस (सीआरएस) अमेरिकी कंग्रेसको लाइब्रेरी अफ कंग्रेस अन्तर्गतको स्वतन्त्र अनुसन्धान तथा विश्लेषण गर्ने एजेन्सी हो। सन् १९१४ देखि सञ्चालित यो संस्थाले कंग्रेसका सदस्यहरूलाई कानुन, विदेश नीति, अर्थतन्त्र, विज्ञान, सामाजिक नीति जस्ता विषयमा निष्पक्ष, तथ्यमा आधारित र गहिरो विश्लेषण उपलब्ध गराउँछ।

सीआरएस ले तयार पार्ने प्रतिवेदनहरू:

• कंग्रेस सदस्यहरूलाई नीति निर्माणमा सहयोग गर्नका लागि तयार पारिन्छन्।
• सन् २०१८ देखि अनिवार्य रूपमा सार्वजनिक गरिन्छन्।
• गोप्य रिपोर्ट होइनन्, तर अत्यन्त विश्वसनीय र प्रभावशाली मानिन्छन्।
• अमेरिकी विदेश नीति र रणनीतिक निर्णयमा ठूलो भूमिका खेल्छन्।

सीआरएस मा हाल करिब ६०० जना कर्मचारी कार्यरत छन् र हजारौं रिपोर्टहरू सार्वजनिक रूपमा उपलब्ध छन्।

नेपालबारे सीआरएस को रिपोर्टमा के छ ?

यो रिपोर्टकी लेखिका मारिया ए. ब्ल्याकउड सीआरएस की एसिया नीति विश्लेषक हुन्। उनले नेपालको जेन–जि आन्दोलन, बालेन शाहको उदय, रास्वपाको भूमिका र हालको सत्ता समीकरणबारे संक्षिप्त तर गहिरो विश्लेषण गरेकी छन्।

रिपोर्टको मुख्य निष्कर्ष :

• बालेन शाह र रास्वपाको गठबन्धनलाई परिस्थितिजन्य मिलन भनिएको छ।
• यो गठबन्धन दीर्घकालीन वैचारिक एकताभन्दा बढी अस्थायी आवश्यकताबाट जन्मिएको देखिन्छ।
• नेपालको राजनीतिमा पुराना शक्तिहरूलाई किनारा लगाउँदै नयाँ नेतृत्व उदाएको उल्लेख छ।

किन महत्वपूर्ण छ यो रिपोर्ट ?

सीआरएस को रिपोर्ट अमेरिकी कंग्रेस सदस्यहरूलाई नेपालबारे जानकारी दिन तयार पारिएको हुन्छ। यस्ता रिपोर्टहरूले अमेरिकी विदेश नीति, सहायता कार्यक्रम र कूटनीतिक रणनीतिमा प्रभाव पार्छन्। नेपाल जस्ता देशबारे सीआरएस ले तयार पारेको विश्लेषणलाई अमेरिकी नीति निर्माताहरूले गम्भीर रूपमा लिने गर्छन्।

सामाजिक सञ्जालमा यो रिपोर्टलाई लिएर विभिन्न टीका–टिप्पणी भइरहेका छन्। केहीले यसलाई नेपालको आन्तरिक राजनीतिमा बाहिरी शक्तिको चासोको संकेत ठानेका छन् भने केहीले नयाँ नेतृत्वको उदयलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा चासोको विषय बनेको रूपमा व्याख्या गरेका छन्।

के भन्छ सीआरएस रिपोर्ट ? यो प्रतिवेदनले नेपालको राजनीतिक परिवर्तनलाई ‘नयाँ तर अस्थिर’ को रूपमा चित्रण गरेको छ। बालेन शाह र रास्वपाको गठबन्धनलाई दीर्घकालीन होइन, परिस्थितिजन्य मिलन मात्र ठानेको छ।

नेपालको नयाँ राजनीतिक यात्रा कता जाँदैछ ? सीआरएस को यो रिपोर्टले अमेरिकी दृष्टिकोणबाट हेर्दा नेपालको भविष्यबारे के संकेत गर्छ ? यो प्रश्न अहिले धेरैको मनमा घुमिरहेको छ।