अमेरिका वा इजरायलको निरन्तर हस्तक्षेपको सम्भावना – र शासनका व्यक्तिहरूलाई इच्छा अनुसार निशाना बनाउने क्षमता – निर्णायक छ।

तानाशाही शासनहरूमा नेतृत्व हस्तान्तरणले उथलपुथलको संकेत दिन सक्छ – राम्रो वा नराम्रो – र इरानमा त्यो क्षण अहिले आएको छ। सर्वोच्च नेता अली खामेनेईको फेब्रुअरी २८ मा तेहरानमाथिको अमेरिकी हवाई हमलामा मृत्युले इस्लामिक गणतन्त्रको राजनीतिक प्रणालीमा १९८९ यताकै सबैभन्दा ठूलो विच्छेद भएको छ।
आयतुल्लाह रुहोल्लाह खोमेनीको मृत्युपछि भएको व्यवस्थित हस्तान्तरण (जसले १९७९ क्रान्तिदेखि १० वर्ष देश चलाएपछि खामेनेईले स्थान लिए) भन्दा फरक छ। यो उत्तराधिकार तीव्र घरेलु अशान्ति, आर्थिक संकट र अभूतपूर्व बाह्य सैन्य दबाबबीच हुँदैछ। अब हुने कुराको दूरगामी प्रभाव पर्नेछ।
अन्तमा क्रान्ति वा बुढ्यौली होइन, युद्धको कार्यले खामेनेईको शासन समाप्त भयो। तर केही समयदेखि स्पष्ट थियो कि अन्य वृद्ध तानाशाहहरू जस्तै उनले अनिश्चितकालसम्म जारी राख्न सक्दैनन्। हालसालैसम्म उत्तराधिकारको प्रश्न खामेनेईका छोरा मोहम्मद खामेनेई वा अब मृत पूर्व राष्ट्रपति इब्राहिम रईसी जस्ता मनपर्ने व्यक्तिहरूको उदयमा केन्द्रित थियो।

अमेरिका वा इजरायलको निरन्तर हस्तक्षेपको सम्भावना – र शासनका व्यक्तिहरूलाई इच्छा अनुसार निशाना बनाउने क्षमता – निर्णायक छ।

तर जनवरीमा भएका ठूला विरोध प्रदर्शनहरूले ट्रम्पलाई शासन परिवर्तनमा खुला भएको संकेत दिएपछि खामेनेईले पूर्व इस्लामिक रेभोल्युसनरी गार्ड कोर (आइआरजीसी) जनरल र सुप्रिम नेशनल सिक्युरिटी काउन्सिलका सचिव अली लारिजानीलाई देश चलाउने जिम्मेवारी दिए। केही हप्ताअघि अमेरिकी सेनाले भेनेजुएलाका राष्ट्रपति निकोलास मदुरोलाई पक्राउ गरेको घटनाले पनि आयतुल्लाहको मनमा गहिरो प्रभाव पारेको थियो।
इरानको सैन्य कमजोरी र बाह्य दबाबप्रतिक असुरक्षा स्पष्ट निर्णायक कारक हुन्। अमेरिका वा इजरायलको निरन्तर हस्तक्षेपको सम्भावना – र शासनका व्यक्तिहरूलाई इच्छा अनुसार निशाना बनाउने क्षमता – निर्णायक छ। तर अब घरेलु कारकहरू जस्तै गुटबन्दी वा प्रतिद्वन्द्वीहरूबीचको संघर्ष अस्थिर उत्तराधिकार परिदृश्यमा कसरी उभिन सक्छ भन्ने पनि विचार गर्न आवश्यक छ।
फेब्रुअरी २८ को हवाई हमलामा करिब ५० जना उच्च अधिकारीहरूलाई निशाना बनाइएको थियो, जसले शासनको ुडिक्यापिटेसनु को स्तर देखाउँछ। यसले लारिजानीले यथास्थितिलाई कायम राख्न सक्छन् कि सक्दैनन् भन्ने अन्योल छ। तर सम्पूर्ण इरानी अभिजात वर्ग अब आफ्नो सुरक्षाको ग्यारेन्टी नहुने अनुमानमा काम गर्नेछन्। तैपनि केही अनुभवी वरिष्ठ राजनीतिज्ञहरू बाँचेका छन्। यिनमा पूर्व राष्ट्रपति हसन रुहानी, इरानी संसदका स्पीकर मोहम्मद बागेर घालिबाफ र लारिजानी स्वयं रहेका छन्।
सम्भावित उत्तराधिकार परिदृश्यहरू
कुनै पनि तानाशाही शासनको भविष्य पूर्वानुमान गर्न असम्भव छ, विशेष गरी दशकौंदेखि निरन्तर दबाबमा टिकेको शासनका सन्दर्भमा। तर आन्तरिक गतिशीलताका आधारमा चार प्रकारका परिणामहरू सम्भावित देखिन्छन्।
पहिलो, ‘डिगिङ इन’ परिदृश्य, जसमा इरानको असेंबली अफ एक्सपर्ट्सले वरिष्ठ धर्मगुरुलाई अनुमोदन गर्छ र विद्यमान प्रणालीलाई न्यूनतम परिवर्तन वा छुटसँग कायम राख्ने प्रयास गर्छ। यसले कम्तीमा छोटो अवधिका लागि यथास्थितिमा कुनै वास्तविक परिवर्तन ल्याउँदैन। यो खामेनेईले खोजेको परिणाम थियो। थप लक्षित हमलाको जोखिम भए पनि शासनले अब यस्तै व्यवस्थित क्लेरिकल(धार्मिक उत्तराधिकार) उत्तराधिकार स्थापित गर्ने प्रयास गरिरहेको छ।

यदि यो सफल भयो भने असेंबली अफ एक्सपर्ट्सले आधारभूत राजनीतिक परिवर्तनको मागलाई मान्ने कम सम्भावना हुन्छ, जसले थप हिंसा र भविष्यका विरोध तथा दमन निम्त्याउन सक्छ।
दोस्रो, ‘कट एन्ड रन’ परिदृश्य, जसमा प्रमुख नेताहरूले आफ्नो दिन गन्ती गरेको महसुस गरेर सिरियाका बशर अल असद जस्तै देश छोडेर भाग्छन्। यदि यो परिदृश्य इस्लामिक गणतन्त्रको अन्त्य चाहनेहरूलाई आकर्षक लाग्छ भने पनि यसले सत्ता शून्यता निम्त्याउने वास्तविक समस्या छ, जसले संस्थागत अराजकता र राज्य विघटन निम्त्याउन सक्छ। १९७९ मा पनि पूर्व शाह मोहम्मद रजा पहलवी निर्वासन गएपछि विभिन्न शक्ति दलहरू तयार थिए। आज यस्ता गुटहरू छैनन्। थप बाह्य दबाब भए पनि इरान उदार वा खुला हुने ग्यारेन्टी छैन।
तेस्रो, ‘सप्रेसन एन्ड सक्सेसन’ परिदृश्य, जसमा शासन इस्लामिक रेभोल्युसनरी गार्ड कोरमा बढी निर्भर भएर क्रूरतापूर्वक आफ्नो अधिकार पुनःस्थापित गर्छ। यसले कमजोर केलेरिकल वैधतासहित क्वासी मिलिटरी जुन्ता को सम्भावना बढाउँछ। यस्तो विकासले असहमति दबाउने र अमेरिका–इजरायल दबाबको प्रतिरोध दोब्बर गर्ने धम्कीपूर्ण शासन खडा गर्न सक्छ।
चौथो, जन विद्रोह सफल हुने सम्भावना। तर भुइँ तहको अवस्था सीमित बुझाइका कारण इरानी जनताले कसलाई समर्थन गर्छन् र इरानका सैन्य संस्थाहरूमध्ये एकले साथ नदिएसम्म सफल हुन्छन् कि हुँदैनन् भन्ने स्पष्ट छैन। इरानीहरू सडकमा उत्रिएर सत्तामा टिक्न लड्ने तानाशाही शासनको अवशेषसँग सामना गर्नुपर्नेछ। यसले अत्यन्त अनिश्चित स्थिति निम्त्याउन सक्छ। तर यदि इरानका प्रमुख संस्थाहरू अमेरिकी सैन्य दबाबबाट थप कमजोर भए भने यो परिदृश्य पनि बढी सम्भावित हुन्छ।
इरानमा उत्तराधिकार जुन रूपमा भए पनि क्षेत्रीय प्रभाव ठूलो हुनेछ। इजरायलसँग कन्टिनजेन्सी योजना र थप सैन्य विकल्प तयार हुनेछन् भने खाडी अरब राष्ट्रहरूले तनाव चाँडो घटाउने प्रयास गर्नेछन्। इरानको आफ्नै भूमिमा आक्रमणप्रति आक्रोश भए पनि गल्फ कपरेशन काउन्सिलका लागि मुख्य कुरा दीर्घकालमा जुन शासन उभिन्छ त्यससँग उपयोगी सम्बन्ध स्थापित गर्नु र आफ्ना देशभित्र व्यवधान न्यूनीकरण गर्दै कुनै प्रकारको सहज शान्ति लागू गर्नु हो।
तुर्की र पाकिस्तान दुवैलाई गम्भीर सुरक्षा चिन्ता छ, विशेष गरी यदि इरानभित्र कुर्द र बलुच सशस्त्र समूहले राजनीतिक आधार बनाउने प्रयास गरे भने देश विखण्डन सुरु भएमा। रुस र चीनले साझेदार गुमाउने र ऊर्जा व्यवधानको डर भए पनि परिणाम आकार दिन सीमित क्षमता छ, यद्यपि दुवैले इरानलाई रणनीतिक साझेदार मान्छन्।
युरोपका लागि यो क्षणमा खतरा र अवसर दुवै छन्। सन्तुलित प्रतिबन्ध राहतले तनाव घटाउन, गृहयुद्ध रोक्न र तेहरानको मस्को–बेइजिङसँग गहिरो संरेखण रोक्न सक्छ। तर युरोपको प्रभाव मुख्य रूपमा ट्रम्पले शासन परिवर्तन नीति पूरा गर्न चाहन्छन् कि चाहँदैनन् भन्नेमा निर्भर छ। अगाडि कठिन छनोटहरू छन्, तर इरानमा जुन प्रकारको सरकार उभिन्छ त्यससँग डिस्केलेशन प्राथमिकता हुनुपर्छ।
कन्भर्सेसनबाट